De eerste Rotterdamse Schaakvereniging
Van koffiehuis naar vereniging
Door Symon Algera
In het midden van de achttiende eeuw zijn in Parijs de koffiehuizen erg populair. Het zijn niet alleen ontmoetingsplaatsen voor kunstenaars, schrijvers en politici, maar er wordt ook geschaakt. Ook in andere Europese steden, zoals Londen, Berlijn en Wenen worden koffiehuizen belangrijke ontmoetingsplaatsen voor schakers. Schaakverenigingen bestaan dan nog niet, maar in de loop van de negentiende eeuw neemt het georganiseerde verenigingsschaak geleidelijk de rol van de koffiehuizen over.
Deze ontwikkeling gaat grotendeels aan Nederland voorbij. In Amsterdam en Rotterdam is het culturele gehalte van de koffiehuizen duidelijk lager dan in de genoemde buitenlandse steden en er wordt ook nauwelijks geschaakt. Het schaakleven in ons land stelt weinig voor. Tot de schaarse hoogtepunten horen de bezoeken van sterke buitenlandse schakers, zoals Elias Stein.
Elias Stein
Stadhouder Willem V haalt de Frans/Duitse beroepsschaker Elias Stein naar Den Haag om zijn zoon, de latere koning Willem I, schaakonderricht te geven. De lessen, zijn onderdeel van zijn militaire opleiding en worden gegeven op paleis Huis ten Bosch.
Samen met Van Zuylen van Nijevelt is Stein in 1803 één van de oprichters van het Haagsche Schaakgenootschap. Deze vereniging wordt vrij algemeen gezien als de oudste schaakvereniging van Nederland. Haar leden hoorden tot de absolute bovenlaag van de bevolking in Den Haag. Het genootschap is geen lang leven beschoren en bestaat slechts tot 1808, toen het hof en de regering van Lodewijk Napoleon van Den Haag naar Amsterdam verhuisden.
Rotterdam rond 1800
Rotterdam is rond 1800 een middelgrote stad met ongeveer 50.000 inwoners. De haven, die vooral gericht is op de rivierenvaart, is aanzienlijk kleiner dan die van Amsterdam. De Sint-Laurenskerk bepaalt het stadsbeeld. Het vervoer gaat lopend, per paard en wagen of per trekschuit. Straatverlichting bestaat uit olielantaarns en geeft ‘s avonds slechts beperkt licht. Water wordt uit openbare pompen gehaald en van een modern rioleringsstelsel is nog geen sprake. Politiek is het een onrustige tijd. Nederland staat onder sterke Franse invloed en in gegoede kringen is Frans een belangrijke tweede taal.
Vermaak door Oefening
In 1821 wordt in Rotterdam de schaakvereniging Vermaak door Oefening opgericht. De naam klinkt nu wat eigenaardig, maar in de negentiende eeuw hadden tientallen verenigingen het woord oefening in hun naam. Het woord had destijds een ruimere betekenis dan tegenwoordig. Volgens het Woordenboek der Nederlandsche Taal verwees oefening niet alleen naar het ontwikkelen van vaardigheid door herhaling, maar ook naar de beoefening van een kunst of wetenschap.
Vermaak door Oefening is in de negentiende eeuw een van de belangrijkste schaakverenigingen van ons land. De vereniging heeft een groot en gevarieerd ledenbestand, met leden uit verschillende lagen van de bevolking. Opmerkelijk is dat er ook beroepsschakers aan de vereniging verbonden zijn. Dat is te lezen in een studie van Hans Scholten over het Nederlandse schaakleven in de negentiende eeuw.
Over de eerste Rotterdamse schaakvereniging is volgens Scholten weinig bekend. In elk geval veel minder dan over een andere belangrijke schaakvereniging uit die tijd: het Amsterdamsche Schaakgenootschap, dat in 1822 wordt opgericht. Al snel ontstaat er contact tussen beide verenigingen en in 1824 spelen zij een correspondentiewedstrijd tegen elkaar, waarbij de zetten per postkoets van Rotterdam naar Amsterdam en omgekeerd worden doorgegeven. Het is een van de eerste georganiseerde schaakcontacten tussen de twee steden.
De oprichting van het Amsterdamsche Schaakgenootschap kent een curieuze voorgeschiedenis, waarin Koning Willem I en de schaakautomaat De Turk een belangrijke rol spelen.
Willem I tegen De Turk
In 1821 arriveert de Duitser Johann Nepomuk Mälzel met zijn schaakautomaat De Turk in Amsterdam. Een van de hoogtepunten van het bezoek is een partij tegen koning Willem I. Het spektakel trekt veel publiek en krijgt ruime aandacht. Vele Amsterdammers lopen uit om het wonder met eigen ogen te zien. De partij vindt plaats in hotel De Stad Leuven, gelegen schuin achter het paleis op de Dam. De koning huurt voor deze gelegenheid een zaal in het hotel. Hij laat zijn zetten op het bord uitvoeren door zijn Minister van Oorlog. Al snel blijkt dat, Stein hem weliswaar de regels van het spel heeft bijgebracht, maar ook dat de koning niet opgewassen is tegen De Turk: het wordt een inmaakpartij.
Ton Sibbing schrijft in Schaakstad Amsterdam dat de voorstelling van De Turk vele Amsterdamse schaakliefhebbers met elkaar in contact brengt en dat hierdoor een jaar later het Amsterdamsche Schaakgenootschap wordt opgericht. Mogelijk speelden ook andere factoren een rol bij de oprichting van de vereniging, maar het optreden van De Turk heeft daar ongetwijfeld aan bijgedragen.
In de schaakliteratuur wordt vreemd genoeg weinig aandacht besteed aan De Turk en wanneer dat wel gebeurt, is dat vaak negatief, waarbij dan gesproken wordt van bedrog en vals spel. Dat doet geen recht aan de mannen achter De Turk. Het was een ingenieuze illusie die de schaakwereld gedurende 84 jaar in zijn greep heeft gehouden en veel heeft bijgedragen aan de bekendheid en de populariteit van het schaken.
Charles Dupré
Een naam die onlosmakelijk verbonden is met Vermaak door Oefening is Charles Dupré (1827-1907). Hij is een vrij onbekende figuur in de Nederlandse schaakgeschiedenis, maar in zijn tijd hoort hij, samen met Maarten van ‘t Kruijs en Christiaan Messemaker, bij de sterkste schakers van ons land. Dupré is niet alleen een sterke schaker, maar als secretaris ook de drijvende kracht achter Vermaak door Oefening.
Hij heeft veel contacten met de twee beroepsschakers die begin jaren zestig aan de vereniging verbonden zijn: de Duitser Gustav Dufresne en de Italiaan Serafino Dubois. Tegen beide schakers speelt Dupré vele partijen. Ook publiceert hij regelmatig analyses en partijen in het schaaktijdschrift Sissa.
Anderssen bezoekt Vermaak door Oefening
In 1851 wordt in Londen het eerste grote internationale schaaktoernooi gespeeld, dat gewonnen wordt door de Duitser Adolf Anderssen. Na deze overwinning beschouwt men hem als de sterkste schaker ter wereld. Dit wordt onderbroken door de opmars van de jonge Amerikaan Paul Morphy, die in 1858 naar Europa komt en hier de sterkste tegenstanders, inclusief Anderssen, overtuigend verslaat. De carrière van Morphy is echter van korte duur, want na enkele jaren keert hij het schaken de rug toe. Daarna behaalt Anderssen nieuwe schaaksuccessen.
In 1861 komt Anderssen naar Nederland en bezoekt Vermaak door Oefening en het Amsterdamsche Schaakgenootschap. De professor uit Breslau zal hier de degens kruisen met twee coryfeeën van het Nederlandse schaken: Christiaan Messemaker en Maarten van ‘t Kruijs.
Krijgt het erelidmaatschap
Op 7 juli 1861 komt Anderssen aan in Rotterdam. Er wordt geschaakt in het fraai gelegen gebouw van de Koninklijke Nederlandse Yachtclub, met uitzicht op de Maas, het huidige Wereldmuseum Rotterdam. Na een welkomstwoord van de ‘president’ van Vermaak door Oefening wordt de eerste partij gespeeld, die ‘na lange strijd en door zeer flink spel’, door Messemaker wordt gewonnen. Daarna verliest de Nederlander overigens twee partijen achter elkaar. Christiaan Messemaker, is in 1821 in Gouda geboren en heeft daar een tabakshandel en later een slijterij in gedestilleerd.
Het Algemeen Handelsblad schrijft dat de bijeenkomsten gedurende het vierdaagse verblijf door veel schaakliefhebbers worden bezocht, zowel door Rotterdammers als door ‘vreemdelingen’. De krant gaat verder: ‘Gedurende het verblijf van den hoogleeraar Anderssen te Rotterdam was de geniale speler met onvermoeiden ijver van ‘s morgens tot laat in den avond voor het schaakbord gezeten ten dienste van een ieder die lust had eene lans met hem te breken’. Anderssen speelde in Rotterdam 32 partijen, met 27 overwinningen, 4 nederlagen en 1 remise. Die ene remise was tegen Charles Dupré, waar hij ook twee keer van won.
Als dank krijgt Adolf Anderssen het erelidmaatschap van Vermaak door Oefening aangeboden. Op 12 juli vertrekt Anderssen per open rijtuig naar Amsterdam. Evenals in Rotterdam verliest hij ook daar zijn eerste partij, in dit geval tegen Maarten van ‘t Kruijs. Het zal zijn enige verliespartij tegen hem zijn.
Het Rotterdamsch Leeskabinet
Aan het tijdperk van bloei van schaakverenigingen komt in de tweede helft van de jaren zestig een einde. Vanaf 1865 neemt het aantal verenigingen af en rond 1876 houdt ook Vermaak door Oefening op te bestaan. De schakers blijven echter wel bijeenkomen en vinden een onderkomen in het Rotterdamsch Leeskabinet (een vroege vorm van een bibliotheek), dat daarmee de functie van een schaaksociëteit krijgt. Het Rotterdamsch Leeskabinet bestaat sinds 1859 en was toen gevestigd aan het water van de Oude Haven. Het bestaat nog steeds en is nu verbonden aan de Erasmus Universiteit.
Op 14 mei 1940 gaan bij het bombardement van Rotterdam niet alleen het gebouw en de volledige collectie verloren, maar ook het hele archief van het Leeskabinet. Het verloren gaan van dit archief is waarschijnlijk een belangrijke verklaring voor het feit dat er weinig informatie over Vermaak door Oefening is.
Nieuwe Rotterdamse schaakverenigingen
Pas in 1894 krijgt Rotterdam weer nieuwe schaakverenigingen. Het gaat om Rotterdamsch Schaakgenootschap en de Nieuwe Rotterdamsche Schaakvereniging. Deze twee verenigingen zullen lange tijd het gezicht van het Rotterdamse schaakleven gaan bepalen. Het zijn de wortels van schaakvereniging Erasmus.
Symon Algera
Bronnen:
Hans Scholten, ‘Het loopt ongenadiglijk mat’, Het schaakleven in Nederland in de negentiende eeuw
Symon Algera, MEC Magazine nr. 103, Anderssen in Nederland en MEC Magazine nr. 112, Het fascinerende verhaal van de schaakautomaat De Turk
